180. Moeilijke Tijden

Wie de film Doctor Zhivago zag (of de roman van Pasternak las) herinnert zich wellicht de scene waarin een wanhopige Lara tegen Zhivago uitroept: “Oh Lord, this is an awful time to be alive”. De wereld staat in brand, de tsarenfamilie Romanov is omgebracht, bolsjewieken zijn aan de macht, moord en doodslag alom en Yuri en Lara, die hun toevlucht hebben gezocht in het bevroren buitenhuis in de Oeral, weten intuïtief dat hun dagen geteld zijn. Maar als Lara haar wanhoop uit, antwoordt Zhivago met een gedecideerd neen. Als altijd omarmt deze humane, vredelievende man de hoop, de mogelijkheid van verlossing, in de stellige overtuiging dat de schuldelozen zullen overleven.

Ik moet soms aan Zhivago denken, dezer dagen. Zou hij nog steeds geloven in simpele tegenstellingen als schuld en schuldeloos? Want lieve help, wat zijn het awful times. Niet voor onszelf, integendeel, maar wel onze getourmenteerde medemens, dichtbij en ver. De ellende in de wereld is in een stroomversnelling geraakt. IS beult onophoudelijk verder en oorlogen woeden maar raak, de gruwel van Syrië, de meedogenloze Assad, vatbommen, alleen het woord al, en zomaar opeens zagen we honderdduizenden op de vlucht en kenden we allemaal dat verdronken jongetje op het strand, weten zelfs hoe hij heette, ofschoon ik het alweer kwijt was, moest het opzoeken, Aylan Kurdi.

Toen die foto over de wereld ging was de collectieve verontwaardiging groot. Nu is het genoeg! Nu moet de wereld in actie komen! Zo immers werkt het, denken we. Elke humanitaire crisis kent een iconische foto die in ons geheugen gegrift staat. Echter, de cynici, of beter: de realisten onder ons sputteren voorzichtig tegen, wetend dat het moeizaam laveren is tussen ratio en emotie. Zou het beeld van dat dode kereltje werkelijk uitgroeien tot een omwenteling? Was Aylan Kurdi een nieuwe bouwsteen aan de iconografie van de geschiedenis, zoals men denkt dat Kim Phuc, het napalmmeisje, dat geweest is? Let wel, ‘zoals men denkt’, want de betekenis van die foto voor de geschiedschrijving is anders dan men doorgaans denkt.

Ik ben maar eens in het fenomeen ‘iconische fotografie’ gedoken. Als er al zoiets bestaat, wat ik betwijfel. Wat betekent icoon? Het komt van het Griekse eikoon – beeld, en is een afbeelding van Christus, Maria, van heiligen. Als afgeleide daarvan iconisch. ‘Beeldend van aard’ zegt Van Dale. In de praktijk betekent het: beeldbepalend, en daar heb je de link met fotografie. Eén foto zegt meer dan duizend woorden. En kan dus door die impact de geschiedenis veranderen, zou je zeggen. Ja toch? Nou, niet dus.

photographs-gettysburg

Neem de beroemde foto Harvest of Death van Timothy H. O’Sullivan, 3 Juli 1863, daags na de Slag bij Gettysburg. Een gruwelijk beeld, zoiets had de wereld nog niet gezien. Beïnvloedde het de loop van de geschiedenis? Deed het de mens van gedrag veranderen, vuist op tafel, nooit meer oorlog? Natuurlijk niet.

1914-18_03-loopgraaf-ieper

Vijftig jaar later kreunt Europa onder de 1e Wereldoorlog. Alleen al bij het Belgische Ieper sneuvelden in de loopgraven tussen 1914 en 1918 ongeveer een half miljoen mensen. Wat brachten iconische gruwelfoto’s als deze teweeg? Niets. Krap 20 jaar later kreeg Europa een 2e Wereldoorlog voor de kiezen, en op dit moment woeden elders ter wereld de brandhaarden van etnische en religieuze conflicten, met massale vluchtelingenstromen tot gevolg.

Thích Quảng Đức 11 June 1963

Bij mijn weten was dit de eerste foto van een zelfverbranding die over de wereld ging, of in elk geval de eerste die ik, als 15-jarige, onder ogen kreeg: Thích Quảng Đức, een 60-jarige Vietnamese monnik, die zich op 11 Juni 1963 in Saigon met benzine overgiet en in brand steekt uit protest tegen de onderdrukking van de boeddhistische minderheid in Vietnam door de katholieke president Diem. Heeft het de tolerantie jegens religieuze minderheden in de wereld verbeterd? Nou nee. Wat te denken van de boeddhisten (!) die in Myanmar de moslimminderheid Rohingya onderdrukken en vervolgen. Om nog maar te zwijgen wat fanatieke moslims elders in de wereld voor onheil aanrichten.

Kim Phúc June 8, 1972

En dan Kim Phuc, het napalmmeisje. Een iconische foto? Jazeker, maar niet zoals men denkt. Nog steeds doet het verhaal de ronde dat een Amerikaanse piloot op 8 juni 1972 de napalm boven het gehucht Trang Ba uitwierp, en dat deze foto het standpunt van de Amerikanen inzake de Vietnamoorlog definitief deed omslaan. Pure geschiedvervalsing. In 1972 was de Amerikaanse troepensterkte al teruggebracht van een half miljoen tot 70.000, en er was zo goed als geen Amerikaanse luchtmacht meer voorhanden. Het vliegtuig dat de napalm afwierp was van de Zuid-Vietnamese luchtmacht. De piloot zag de vluchtende bevolking, dacht dat het Vietcong guerrilla was en wierp zijn lading af. Wat de Amerikanen ook voor onheil hebben aangericht in Vietnam, met dit incident hadden ze niets te maken.

Nee, ik geloof niet in de waarde van iconische foto’s. Ze gaan een eigen leven leiden, buiten de originele context. Het dode jongetje op het strand is allang vergeten, en het beeld heeft op geen enkele manier bijgedragen aan begrip voor hen die de oorlog in het eigen land ontvluchten. Mijn god, je eigen land ontvluchten! Ik kan me er geen voorstelling van maken hoe moedig iemand moet zijn om land en taal achter te laten en je heil elders te zoeken. Misschien win je de veiligheid van je lichaam, maar je verliest je ziel. En wat gebeurt in Nederland? Hier demonstreert brallend gepeupel tegen de komst van AZC’s, daartoe aangemoedigd door de verschrikkelijke Geert Wilders, die met steeds meer schuim op de bek zijn rancune uitdraagt.

Nee, het is, in de woorden van Lara, inderdaad ‘an awful time to be alive’. Niet voor ons, maar voor de verdrevenen, de thuislozen. En het is niet het iconische beeld dat onze toekomst bepaalt, maar het woord. Ons woord van mededogen en begrip. Anders is er niets dan de desillusie van de vrijheid, zoals Svetlana Alexijevitsj, winnares van de Nobelprijs voor de Literatuur, in Het Einde van de Rode Mens schrijft: ‘Toen de grote bloedplas van het communisme geschiedenis was, volgde de desillusie van de vrijheid. Vroeger wilden we knokken en sterven voor onze idealen, nu kregen we een braaf tsjechoviaans leventje. Alle waarden werden weggevaagd, behalve die van het leven zelf. We kregen nieuwe dromen: een huis, een goede auto, kruisbessen in de moestuin.’

En hoe verging het Lara, de gedoemde geliefde van Zhivago? Pasternak schrijft: “She died or vanished somewhere in one of the labor camps; a nameless number on a list that was afterwards mislaid. That was quite common in those days.” Maar die tijden liggen goddank ver achter ons, zoals ook deze huidige tijd op een dag verleden tijd zal zijn en de wereld misschien iets rustiger is geworden. Veel heb je er niet aan, aan die wetenschap, maar we moeten het er maar mee doen.

3 thoughts on “180. Moeilijke Tijden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s