176. Vergiffenis van Schaduw

Kijk, dat is dus een probleem. Zóveel te vertellen hebben dat je niet weet uit welke grabbelton je anecdotes moet peuren. Dat begon al bij het begin van de reis, toen ik na aankomst op Bali ontdekte dat er een defect aan mijn fiets was. De voorvork rammelde, zat los in de stuurkolom. Balhoofd_HDC7217Ik liep alles na waar ik verstand van dacht te hebben maar behoor qua technisch inzicht toch tot de categorie die weet waar bij een auto de benzine, motorolie en ruitenwisservloeistof in moet, verder hoef ik van het mechaniek niets te weten, daar heb je garages voor. Met de fiets is het iets beter gesteld, is ook lekker overzichtelijk, alles aan de buitenkant, behalve die rammelende voorvork. Het defecte onderdeel: de ‘stermoer’, in de kop van de stuurstang. IMG_5026 72 bewerktHad er nooit van gehoord, de fietsenmaker wel. Piepklein ding, zo groot als een euro, kost 50.000 rupiah (€ 3,50) maar zónder kan je niet rijden. Probleem opgelost. Betaalde het dubbele, denkend aan een anecdote die mijn vader ooit vertelde in het kader van arbeidsethos, daar sprak hij met graagte over. Man komt met z’n auto bij de garage, probleem met de motor, klinkt wat vreemd. Monteur luistert, doet motorkap open, draait een schroefje aan. Klaar. Motor spint weer als een tevreden poes. Rekening: 25 gulden. Wat? Je was in twee minuten klaar en daar reken je 25 piek voor? Jazeker, zegt de monteur. Eén piek voor het aandraaien van het schroefje, de rest omdat ik wist welk schroefje het was.

Mijn reis loopt ten einde. Nu de laatste dagen genieten op Bali, warmte en zon, de fiets in ruststand tot vertrek. Straks moet hij gedeeltelijk ontmanteld en vliegklaar gemaakt. Hij staat naast de deur van mijn door geboomte en ander groen omgeven hotelkamer, een kleine bungalow, twee onder een dak. Soms in het voorbijgaan klop ik hem even, als een trouw paard. Bali is wonderschoon, maar of ik dit nog een keer wil, met fiets? Nee, volgende keer een scooter, of kleine motor. Het kost teveel kracht en energie, die steek ik liever in andere zaken. Het eiland beter leren kennen, begrijpen waar ik ben. Niet per se omdat dit stukje wereld ooit tot Nederland behoorde, toen we nog een nietsontziende koloniale grootmacht waren. Maar het maakt het wel een stuk interessanter en dwingender om je in de geschiedenis te verdiepen.

Een van de weinige dingen waaraan je kunt zien dat Nederland hier ooit een aanwezige macht was, is de taal. Een levend organisme, het groeit en dupliceert, vreemde woorden glippen binnen en krijgen een lokale draai. Tijdens het fietsen zie je borden bij garages en motorwerkplaatsen die een plek in het Bahasa Indonesia veroverd hebben en nog steeds herkenbaar zijn. Pompa bensin, oto, ban pres, silinder. Of kleine borden bij woningen, daar houdt dan een notaris kantoor of er is een praktek docter gevestigd. Reclameborden langs de weg adverteren met nieuwbouw voor rekreasi. En deze was wel heel mooi, op Lombok. Geen twijfel aan wat hier verkocht wordt:

IMG_5152

Wonderlijk eiland, dat Lombok. In alles zó anders dan Bali. Het is gortdroog, een paar graden koeler en vooral: islamitisch. Toen Mirjam en ik er in 2003 fietsten ontdekten we al gauw een merkwaardig fenomeen. En dan bedoel ik niet de wonderlijke gewoonte van iedereen om luidkeels Hello Mister! te roepen zogauw ze ons op de fiets zagen, jonge kinderen net zo goed als volwassenen, en enthousiast de weg op te stuiven in een poging ons aan te raken, waarbij jonge kerels zo hard aan de bagagedrager rukken dat je bijna onderuit gaat. Op Bali gebeurt dat nooit, misschien af en toe een hand of glimlach in groet, maar de Lombokkers hanteren andere sociale regels en ze doen het twaalf jaar na dato nog steeds, dat roepen, soms gelardeerd met een bars whereyougo, dat laatste uitsluitend door kerels die vervolgens in bulderend gelach uitbarsten, kijk mij eens leuk zijn tegen die orang susu, die witte man.

En ik bedoel ook niet het fenomeen Benhur: kleine tweewielige karretjes op luchtbanden met een klein paardje tussen de disselbomen. Hoe het kan weet niemand, maar deze paardenwagentjes, uniek voor Lombok, zouden vernoemd zijn naar het bijbelse epos van generaal Lewis Wallace, ‘Ben-Hur, Tale of the Christ’, omdat ze zouden lijken op de strijdwagens die in het oude Rome gebruikt werden. Maar waarom op dit islamitische eiland zo’n ultra-christelijk begrip voet aan de grond heeft gekregen? Een raadsel. Geen onverdeeld genoegen trouwens, die karretjes. We hebben meer dan eens gezien dat zo’n kar zó vol beladen en zwaar was, dat hij achterover kantelde en het paardje pardoes in z’n harnas werd opgetild en met de hoefjes los van de grond kwam. Deze heeft het ook niet makkelijk, al die zware vrouwen en bakken groenten en dat in die verpletterende hitte…

IMG_5136

Nee, het fenomeen waar ik op doel is fondswerving om de bouw van moskeeën te bekostigen. Want hoe klein het gehucht ook, op Lombok willen ze allemaal een eigen masjid, en als ze er een hebben willen ze een tweede. Enzovoort. Ik fietste op een dag door een stadje waar ik zeven (!) moskeeën telde. Sommige lagen wat achteraf en waren kleiner, ik zou ze niet gezien hebben ware het niet dat ze allemaal, en dan ook werkelijk állemaal, tegelijkertijd de azan lieten weerklinken, de oproep tot gebed. Vroeger deden de muezzin dat netjes vanaf de toren, handen als een toeter naast de mond en dan roepen zo hard je kunt. Maar dat gaat al sinds jaar en dag elektronisch versterkt, een krans van luidsprekers siert de minaret en de volumeknop gaat op tien, want stel je voor dat een gelovige zijn gebedsplicht zou verzaken. Een doordringende pokkeherrie, en dat maal zeven. Ik geef het je te doen.

Maar goed, die fondswerving. Hoe ging dat in z’n werk? Kwam je aanfietsen, reed je pardoes een fuik in. Jongemannen met witte petjes en baarden zetten de weg af met touwen zodat iedereen gedwongen werd te stoppen. Auto’s, brommers, fietsen. En dan hielden ze je een bak onder de neus, een mooi bewerkte doos, waar dan geld in moest. Deksel open, zoals vroeger bij ons de koektrommel, bankbiljetten erin en weer dicht. Wij fietsers werden in mijn herinnering netjes doorgelaten, ze legden ons geen strobreed in de weg, maar Mirjam had kennelijk dat beeld van die baarden nog voor zich toen ik begin vorige maand vertrok en drukte me op het hart géén discussies aan te gaan met fanatieke moslims. Was ik ook niet van plan, maar goed, ze kent mijn voorliefde voor een stevige discours en een gewaarschuwd man telt voor twee.

Wat blijkt? Geen mannelijke fondswerver op straat gezien, nergens, op heel Lombok niet. Uitsluitend vrouwen! Vrolijke giebelende grietjes die zich kapot vervelen daar midden op straat, de tijd doden met smartphones en als er al eens iemand langskomt ze een plastic emmer onder de neus duwen. En wat een pret als ik mijn iPhone tevoorschijn haal. Geen afzettingen ook, alleen een soort ezel met een bordje hati hati, wees voorzichtig.

Foto iPhone

Foto iPhone

Nog iets kleins. Wat je gaandeweg leert aan improvisatie als je in dit soort temperaturen onderweg bent. De hitte langs de noordkust was zó overweldigend en de route van de dag die ik voor mezelf had uitgestippeld viel wat langer uit dan ik gedacht had. Zweten dus, het lichaam weet niet hoe die hitte af te voeren, het zweet dat het een IMG_5191lieve lust is en houdt elk druppeltje vocht vast waar het kan, de hele dag ga je zonder plassen en pas ’s avonds, als je onder de douche staat, lijkt het lichaam een signaal te krijgen: vocht in overvloed! Niet dat de sluizen dan opengaan, je drinkt altijd minder dan je aan vocht verliest, de hele dag ben je aan het bijspijkeren, maar het is vechten tegen de bierkaai. Maar wat zag ik aan de noordkust? ATM machines, die hebben airconditioning! ’n Soort gekoelde telefooncel, en dat staat zomaar langs de weg. Gauw fiets neerzetten en hup naar binnen. Paar minuten het verhitte lijf koelen en dan kan het weer verder.

Een van de talloze baaien aan de noordoostelijke kust van Bali. Op het strand liggen de vissersbootjes, 's nachts gaan ze de zee op, op jacht naar inktvis en tonijn. Op de achtergrond de vulkaan Gunung Agung.

Een van de talloze baaien aan de noordoostelijke kust van Bali. Op het strand liggen de vissersbootjes, ’s nachts gaan ze de zee op, op jacht naar inktvis en tonijn. Op de achtergrond de vulkaan Gunung Agung.

Nog even terug naar het verleden, onze geschiedenis hier als onderdrukkende macht. Wat zei ik in mijn vorige blog? Ooit was er een tijd dat je misschien beter kon verzwijgen dat je uit Holland kwam, maar dat was dan vooral op Atjeh vrees ik maar niet hier, niet op Bali. Lieve help, wat had ik het mis. Heb me intussen redelijk in de geschiedenis Nederland-Indonesië verdiept, m’n kennis bijgespijkerd, ook over dat wat ik al wist, de pogingen van Nederland om na de Tweede Wereldoorlog het koloniale gezag in Indonesië te herstellen, de Bersiaptijd van 1945 tot 1949. Gruwelijke misdaden begingen de Nederlanders, in onze geschiedenisboeken eufemistisch ‘politionele acties’ genoemd.

Maar een mij onbekende bloedige geschiedenis voltrok zich op 20 juni 1906 hier niet ver vandaan op Bali. Enkele vorstendommen weigerden zich aan de Nederlandse wetten en regels te houden, waarop het Nederlands-Indisch Gouvernement een omvangrijke troepenmacht naar het eiland stuurde. Deze landde bij Sanur, een paar kilometer hier vandaan. De lokale vorst, wetend dat ze geen vuist tegen de Nederlanders konden maken, riep zijn familie en volk op tot de poepoetan, een gebruik dat ik uit het oude Rajasthan ken (Jauhar), maar geen idee had dat het hier ook bestaan heeft: collectieve zelfmoord. Liever dood dan gevangen en vernederd. In een vreedzame optocht trokken de Balinezen de Nederlandse troepen tegemoet, die hen met geweren en kanonnen bestookten. Toen de kruitdampen optrokken lagen 3500 mannen, vrouwen en kinderen dood.

En opeens moest ik aan die uitdrukking van Armando denken: schuldig landschap. Hij hing het op aan de Tweede Wereldoorlog: ergens wordt op grote schaal misdaden tegen de mensheid gepleegd. Barakken worden gebouwd, vernietigingskampen met verbrandingsovens. Maar het landschap heeft zich daar nooit iets van aangetrokken, heeft gezwegen, is zelfs zo schaamteloos geweest om gewoon door te groeien. Kortom: schuldig landschap. Volgens die redenering zou die mooie baai van Sanur, een steenworp hier vandaan, schuldig zijn. Want honderd jaar na dato is alles er nog, de baai en de voetheuvels die alles gezien en gehoord hebben, waar het bloed vloeide en de levens verloren gingen.

Ik heb die term in het verleden als het zo uitkwam ongecensureerd gebruikt, in artikelen en documentaires. Maar nu, deze reis, besef ik dat het een modieuze kreet is. Kletskoek. Landschap is per definitie onschuldig. Het is, verder niets. Landschap is van alles, maar het is vooral wat wij er in zien: autonoom, woekerend, vernietigend, troostend, productief. Maar nooit, nooit schuldig. Aan niets, nog niet eens aan zichzelf.

Ik heb deze reis landschap als bedreigend én beschermend ervaren. Bedreigend in hitte en droogte, beschermend als ik verkoelende schaduw vond onder overhangend geboomte. Een troostende donkere plek op het withete asfalt, een boom waaronder ook hagedissen en geiten hun toevlucht zochten. Dan stapte ik af, zette mijn fiets tegen de stam, spoelde het zweet van mijn gezicht en dronk gulzig uit mijn waterfles. Dan ging ik onder de boom op de grond zitten en langzaam, langzaam voelde ik hoe mijn lichaam tot rust kwam in de vergiffenis van schaduw.

5 thoughts on “176. Vergiffenis van Schaduw

  1. Sprakeloos… Geweldig! Reizen. Schrijven. Verslag legging! En hóe!🙂 Maar waar werd je dan van vergeven Hans? Daar in die schaduw? Was fietsen je zonde?🙂

  2. Lieve Hans,
    pasen, het feest van de vergeving. En nu dwingen er tranen in mijn ogen. Ik heb me een tijdje geleden erg bezeert aan jouw opmerking over een actie van de politie gericht op een verwarde man tijdens een televisie uitzending. Ik ken een aantal politieacties van heel dichtbij en kon jouw opmerking niet hebben. Maakt niet uit, wellicht hadden we beide gelijk. Maar ik voelde toen een afstand in mijn vriendschap met jou. Het deed me erg pijn..
    Toch heb ik je met veel plezier gevolgd op je reis. Een reis die ik maakte in 1985. Ik was al heel lang benieuwd hoe het er nu is. Jij was mij goede verslaggever! Een feest van herkenning en ik omarm je bevindingen! Welk geloof de Indonesiërs ook officieel aanhangen, zij houden altijd ruimte voor hun eigen inbreng. (Wat mij betreft de kern van geloven). Ik proef dat weer uit jouw verhaal. De Poepoetan (Nitimandala) die je beschrijft, heeft mij altijd geboeid. De zucht naar harmonie is hier wel heel zwaar bevochten. Laatst stond er in de VK een ingezonden brief van iemand die de nederlandse soldaten bedankte voor wat zij hebben gedaan. Deze persoon verwoorde de situatie die denk ik altijd geldt: hoe kijk je er tegenaan.
    Terug naar pasen, het feest van de vergeving; ik ervaar dat nu heel heftig. In de uitspraak van jou, van alle mensen die ooit met een goed bedoelde reden hun ding deden. Of je nu velovig bent of niet, hoe fijn is het om een moment aan te kleden voor bezinning. Indonesiërs hebben daar veel riten voor.
    In 1985 vond ik het vooral cult, nu in 2015, ouder en wijzer, snap ik veel meer dat je soms iets moet inrichten om bepaald te worden bij je overtuiging.
    Dankjewel Hans, je hebt me meegenomen in jouw reis; het heeft mij weer gevorm… kus
    Wilma

  3. Ja, dat woord ‘vergiffenis’ – het zal met het ook genoemde ‘schuldig landschap’ te maken hebben.. maar, en dat voel ik met Maarten mee, je denkt ook al gauw aan zondig gedrag waarvoor je vergeving moet zoeken, en aan kerk en religie en het priestervolk.. –
    Ik denk dat met ‘Vergiffenis van schaduw’ Hans eerder in ‘erbarming’ en ‘ontferming’ heeft gedacht. Je ziet hem zwoegen, tussen de onbarmhartige gesel van de zon en het hete asfalt.. en dan is daar langs de kant het levende koele gras met bomen… met de genadige schaduw, de barmhartigheid van schaduw..

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s