116. Een Stapje Terug

Dit kent iedereen: aan iemand denken, zomaar, iemand die je nauwelijks kent, in elk geval niet persoonlijk, en kort daarop is degeen aan wie je dacht volop in het nieuws. Kan goed nieuws zijn, of slecht, maar het blijft wonderlijk: denk je toevallig aan iemand, zomaar vanuit de onbegrepen krochten van je hersenen en hup, is zo’n persoon op ieders lippen. Als je aan iemand denkt die je wél kent, komt die persoon niet breed in het nieuws maar krijg je kort daarna bericht. Doorgaans slecht, zo werkt dat.
Mij gebeurde het onlangs, ik moest zonder aanwijsbare reden aan Horst Faas denken, de Duitse fotograaf die tijdens de Vietnamoorlog in Saigon voor Associated Press werkte. Opeens zat hij in mijn hoofd. Of beter, een bepaalde foto van hem. Ik ging naar de boekenkast en bladerde, op zoek naar die foto, een tijdlang door enkele van de fotoboeken die ik van hem heb (met name het aangrijpende Requiem dat hij samen met collega Tim Page maakte, gewijd aan de fotografen die stierven gedurende de oorlog in Vietnam). De volgende dag kwam het nieuws dat Horst Faas op 79-jarige leeftijd was overleden.

Toeval, natuurlijk. Losse gebeurtenissen, er is geen causaal verband. Denk ik. Maar het blijft een merkwaardig fenomeen, zo’n waarneming die zich buiten je invloedssfeer voltrekt alsof je een lijntje met de toekomst hebt.

Een andere categorie ‘verwarrende waarneming’ is een beeld zien waarop je de aanloop naar een gebeurtenis ziet waarvan je de uitkomst allang kent. Je ziet iets en wéét wat het vervolg is, omdat het een iconisch beeld is dat deel uitmaakt van het collectieve geheugen. De meest voor de hand liggende is natuurlijk deze:

Als we dit beeld zien gaat ons brein aan de slag met een invuloefening. Het maakt een sprongetje naar voren in de tijd en produceert het vervolg, de onvermijdelijke uitkomst van het voorgaande. Je bent misschien geneigd te roepen stop! alsof je de geschiedenis kunt ombuigen, je weet wat staat te gebeuren, oh mijn god, niet nog een keer, maar er is geen houden aan, het was, het is, en zal altijd zo zijn:

Overigens interessant dat je brein met woorden hetzelfde doet als met beelden: het vult aan. Het leven is een invuloefening, naarmate je langer leeft wordt dat steeds sterker omdat het reservoir allengs groter wordt. Neem het woord Vietnam. Voor de ouderen onder ons wordt het vrijwel altijd gevolgd door oorlog, zoals het Vietnamese nieuwjaar Tet de onvermijdelijke echo offensief met zich meedraagt. Je kunt sommige dingen niet los van elkaar zien, of horen. Gek genoeg was het dezelfde Horst Faas die onze generatie waarschuwde: Vietnam is een land, geen oorlog. Maar we kunnen niet anders. Straks misschien, de generatie na ons, die geen weet heeft van dit deel van de geschiedenis.

Nog even terug naar dat sprongetje in de tijd dat je hoofd maakt bij een bepaalde foto. Uit diezelfde Vietnamoorlog (die overigens, volkomen terecht, door de Vietnamezen American War genoemd wordt) stamt een beeld waarvan ik me afvraag hoeveel mensen het kennen. Het vervolg kennen we allemaal, dat staat in het collectieve geheugen gegrift, maar als we deze foto zien, weten we dan waartoe het leidt? En zo ja, waaraan herkennen we het beeld?

Waar het toe leidt is de wereldberoemde executie-foto van Eddie Adams. Het verhaal achter de foto graaft natuurlijk veel dieper dan ‘Zuid-Vietnamese generaal executeert gevangene Vietcong in Saigon’; de foto die Eddie Adams de Pulitzerprijs opleverde had, zo bleek later, een vernietigende uitwerking op het leven van de Zuid-Vietnamese militair en zijn familie, maar dit terzijde. Het ging nu om het stapje terug in de tijd, om de herkenbaarheid van het moment dat voorafging aan het icoon.

Nog een voorbeeld: wat zien we hier? Welke gebeurtenis volgt op het moment dat hier is vastgelegd?

En zo komen we toch weer bij Horst Faas terecht. Enkele minuten nadat bovenstaand beeld werd geschoten, maakte de Zuid-Vietnamese fotograaf Nick Ut, werkend in opdracht van Associated Press, en dus Horst Faas, de foto die tot de beroemdste uit de Vietnamoorlog gerekend kan worden, en waarvan gezegd wordt dat dit beeld heeft bijgedragen tot versnelde terugtrekking van der Amerikanen uit Vietnam. Wat niet klopt, maar daarover straks meer. Eerst het icoon: het napalmmeisje Kim Phuc.

Dat beide foto’s kort na elkaar op dezelfde plek geschoten zijn is duidelijk, we zien rechts twee borden met tekst langs de weg staan, en waar eerst de napalm viel staat alles in lichterlaaie en rook.

Maar wat is de waarheid achter deze foto? Of beter: wat is de onwaarheid? Dat het een Amerikaans vliegtuig zou zijn geweest die de napalm had afgeworpen. Maar de foto werd gemaakt op 8 juni 1972, en op dat moment was de Amerikaanse troepenmacht teruggebracht van ruim een half miljoen tot 70.000 manschappen. Nee, het was een piloot van de Zuid-Vietnamese luchtmacht die de vluchtende dorpelingen aanzag voor Vietcong guerrilla’s, een duikvlucht maakte en de napalm afwierp.

Het heeft overigens weinig gescheeld of de foto was niet gepubliceerd: naaktheid was in die dagen volgens de richtlijnen van AP in strijd met de goede zeden, en frontale naaktheid was helemaal uit den boze, ongeacht sekse, leeftijd of context. Horst Faas zag de bui al hangen en retoucheerde de foto om een schaduw, die mogelijk de suggestie van schaamhaar kon wekken (bij een 9-jarig meisje!) weg te werken. Desondanks werd de foto, nadat die radiografisch via het AP-kantoor in Tokyo naar New York en Londen was geseind, in eerste instantie geweigerd. Een fotoredacteur in New York echter zag het belang van de foto, en onder aandringen van Horst Faas vanuit Saigon veegde hij de preutse tegenwerpingen van tafel en zorgde voor wereldwijde publicatie. De rest is geschiedenis.

Tot slot de allermooiste illustratie van dat sprongetje in de tijd, dat stapje terug van wat we weten omdat het geschiedenis is en dat moment dat daaraan voorafgaat. Een fascinerend zoekplaatje dat ik onder ogen kreeg dankzij de oplettendheid van Nathan Mooij. Kijk goed, kijk heel goed, en als je denkt dat je gekeken hebt kijk dan nóg een keer, want het is een zoekplaatje met een verassende uitkomst…

Ik verraad het dit keer niet, het antwoord vind je hier, maar als je ergens een beeld wilt zien dat het ‘stapje terug’ illustreert, dat magische moment waarop je de wereld zou willen stilzetten en roepen: doe het niet, stop, dan is dit het. Klik eerst even op de link hierboven om de foto te zien, voordat je verder leest.

Verbluffend, om zoveel jaar na dato dit beeld te zien. Daar staat hij, afwachtend, in beide handen een plastic boodschappentas. In de verte komen de tanks aangerold, je hoort bijna het grommende geluid, het knarsen van de rupsbanden op asfalt. Maar hij blijft roerloos staan. Hoelang zal het geduurd hebben voordat de tanks bij hem waren? Een minuut? Wat heeft hij gedacht in die ellendig lange minuut, daar komen ze, de tanks, gaan ze over me heen? Zal ik blijven staan of moet ik rennen, weg van hier, rennen voor mijn leven? Hij bleef staan. Niemand weet hoe hij heet, hij ging de geschiedenis in als Tankman. Of hij nog leeft? Misschien ellendig aan zijn einde gekomen in de Chinese goelag, wie zal het zeggen. Maar een icoon, dat werd hij zeker.

De vraag is natuurlijk, als hij geweten had wat hem zou gebeuren, als hij de foto zou zien waarop het gaat gebeuren, zou hij dan iets anders gedaan hebben? Een stapje terug, misschien?

3 thoughts on “116. Een Stapje Terug

  1. Hoe je het toch altijd weer voor elkaar krijgt om dingen te schrijven die zo actueel zijn. Gisteren moest ik opeens denken aan Jackson Browne. Gisteravond was er op 2 een programma over de Troubadour, een cafe in L.A. waarin vele singer-songwriters begonnen zijn.
    Jackson Browne was een van hen en kwam in het programma uitgebreid aan het woord.
    Vorige week had ik steeds de naam van Maldonado in mijn hoofd. Laat nou juist hij afgelopen weekend de GP van Spanje winnen!
    Het kan raar lopen in je kop.

  2. volgens mij hebben wij af en toe een link met de dimensie tijd. Mensen hebben deja-vu’s en wat jij beschrijft, wat we als heel toevallig omschrijven. Toch omschrijf ik het liever niet als toeval omdat zoveel mensen dit ervaren..Het valt me wel op dat deze ervaringen altijd gepaard gaan met verdriet en ellende. Ik geloof niet dat we dergelijke ervaringen hebben met intens gelukkige zaken… Hoe kan dat dan??? Dat houdt me nu telkens bezig…..

  3. Alweer een prachtige blog, broeder.
    Een ander goed voorbeeld zou zijn de auto met JFK in Dallas, vlak voor het fatale schot. Je ziet de foto en zou willen dat je de geschiedenis terug kon draaien. En in zijn laatste boek, getiteld 11.22.63, heeft Stephen King precies dat thema uitgewerkt. Een man uit 2011 krijgt door een soort tijdmachine de kans terug te gaan naar 1963 en te proberen de moord op Kennedy te voorkomen. Boeiend, vooral door wat er allemaal tussen komt. Want je kunt de geschiedenis niet veranderen zonder ook alle andere ontwikkelingen te beinvloeden.
    Je zou er filosofisch van worden op je ouwe dag.

    Je broer Peter

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s