107. Het Verleden Voorbij

Die wonderlijke gewoonte, terug te willen gaan naar waar je al geweest bent. Alsof je op zoek bent naar de voetstappen die je in de geschiedenis hebt achtergelaten. Ze zijn er wel, die voetstappen, maar vooral in je eigen hoofd. Onzichtbaar voor anderen, behalve als je er over vertelt. Maar moet dat wel? Want als je het verleden zoekt, wat doet dat dan met het heden?

Niet dat het opzet was, zo’n sentimental journey. Maar toen we werden uitgenodigd om in Roemenie te exposeren, bedacht Mirjam dat het eindelijk tijd werd voor een beetje vakantie. En als we dan toch gaan, waarom dan niet naar onze eigen foto’s kijken, zoals ze daar vanaf 8 oktober hangen op het Film- en Fotofestival van Gura Humorului? Prima idee. Vooral toen bleek dat ze al een heel plan had. Eerst naar Berlijn, waar in de Deutsche Oper Puccini’s Tosca op het programma stond. Daarna een paar dagen Krakau, en dan door de zuidelijke Oekraïne naar Roemenië. Heel wat kilometers, maar goed te doen. En zo geschiedde.

Berlijn. Wanneer was ik daar voor het laatst? En kijk, daar ga je al, daar begint het wroeten in je geschiedenis. 1989 was het, dat dramatische jaar waarvan niemand, toen ik in de nazomer wekenlang langs de Duits-Duitse grens trok en geruime tijd in Berlijn bivakkeerde, enig idee had wat er op ons afkwam. In Hongarije werd het IJzeren Gordijn opengeknipt, de eerste vluchtelingen doken in West-Duitsland op, maar in Berlijn klommen de toeristen als vanouds op de houten tribunes die her en der langs de Muur waren opgesteld en probeerden een glimp van het leven aan de andere kant op te vangen. Berlijn wás De Muur, daar hielp geen moedertjelief aan. En bij Checkpoint Charlie, de controlepost tussen de Amerikaanse en Russische sector in de Friedrichstrasse, stonden dagjesmensen in de rij om een paar uur Osten op te snuiven. Een beklemmende slalom tussen grauwe barakken waar intimiderende Vopo’s (Volkspolizei) en Grepo’s (Grenzpolizei) met gladgestreken pokerface je paspoort controleerden en je met een snauw opdroegen je bagage te openen. Berucht waren de verhalen over wanhopige Oost-Duisters die hier probeerden de vlucht naar het westen te maken. Vaak tevergeefs, menigeen stierf in een regen van kogels. En wat zie je vandaag op die roemruchte plek? Een stapel zandzakken midden op straat met daarachter een replica van het Amerikaanse wachthuisje van weleer, twee kerels in Oost-Duits uniform en een eindeloze rij toeristen die zich gretig voor twee euro de man tussen die would-be acteurs laten vereeuwigen. Een aanfluiting van jewelste, maar bij gebrek aan beter moet je het er mee doen.

Mirjam was nog nooit in Berlijn geweest en kon zich, behalve van foto’s, geen voorstelling maken van de Muur. Het was dus logisch dat ik haar een klein beetje van mijn verleden wilde laten zien. Want hoe vaak was ik langs die muur gelopen? Hoe vaak had ik mijn paspoort afgegeven om naar de Oostzone te gaan? En nu stonden we op de plek die ooit hét symbool van de Koude Oorlog was en zagen dat toneelstukje met die twee namaak Vopo’s. Raar, voelde dat. Een soort verkrachting van de geschiedenis, terwijl niemand dat verleden ooit terug zou willen. Een merkwaardige spagaat in je hoofd, kom daar maar eens uit.

Dat begon trouwens al eerder, bij de vroegere grensovergang Helmstedt-Marienborn, waar je vroeger als je over de A2 naar Berlijn ging langs de Oost-Duitse douane moest. Eindeloze files, stapvoets tussen grauwe barakken door waar in kleine hokjes mannen zaten die je pasoort innamen en door een luikje doorgaven naar onzichtbare controleurs. Soms werd je gesommeerd je hele auto leeg te halen. Snauwde zo’n kerel wat ik met die microfoons moest, en die bandrecorder. Werd alles in beslag genomen, kon je uren wachten tot je je spullen terug kreeg. Zenuwslopend was het. En nu? De gebouwen staan er nog steeds, de voormalige grensovergang heet nu Gedenkstätte Deutsche Teilung Marienborn, maar het verleden vind je er niet meer. De controlepunten die ooit zo intimiderend waren zijn nu wat ze destijds goedbeschouwd ook al waren: aandoenlijk lullige portiershokjes met bladderende verf en roestende radiatoren. De geschiedenis is definitief gedemystificeerd.

Maar dat schitterende Berlijn anno 2011! Ik betreur het nu dat ik 22 jaar gewacht heb naar die formidabele stad terug te keren. Prachtig, prachtig. Op gehuurde fietsen zwierven we de hele dag door de stad, soms op zoek naar geschiedenis, zoals bij een van de weinige restanten Muur in de Niederkirchnerstrasse, of langs de rivier de Spree die dwars door de stad snijdt en op sommige plaatsen deel uitmaakte van de grens tussen beide stadsdelen.

Maar er komt een moment dat je moet proberen het verleden even te laten rusten. Je bent er nú, en niet toen. Dus als je bij de Reichstag bent niet aan die arme drommel Marinus van der Lubbe denken, maar genieten van de Vondelpark-achtige sfeer en de opgewekte deuntjes van de blaaskapel. Dat verleden komt echt wel weer. Want intussen zijn we ruim zeshonderd kilometer verder oostwaarts, in Krakau. Gisteren dwaalden we langdurig door de oude Joodse wijk Kazimierz, en vanmiddag gaan we naar de overkant van de rivier Vistula naar het vroegere joodse ghetto in Podgórze. Naar het centrum van het ghetto, Plac Zgody, het plein waar de transporten naar de vernietigingskapmen begonnen. Naar de fabriek van Oskar Schindler. Het verleden mag dan voorbij zijn, soms is het goed er wél aan herinnerd te worden. Daarover later meer.

2 thoughts on “107. Het Verleden Voorbij

  1. Sterkte straks met de overgang Polen-Oekraïne > your worst nightmare, vooral op de terugweg…
    Wij hebben 7 uur gewacht, en dat was al ingekort omdat ik zei dat we een ziek kind in de auto hadden, anders was het > 10 uur geweest…

    • Laten we hopen dat je het mis hebt… Wij mikken op de grensovergang van Kraków naar Lviv. Vertrekken morgenochtend in alle vroegte, hopelijk verspelen we niet een kostbare dag aan de grens. Je hoort het wel, in het volgende verslag.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s