96. Ontmaskerd

‘Nee, zonder notitieblok zou ik niet kunnen’, hoorde ik Cees Nooteboom zeggen, gisteren, te gast in het onvolprezen VPRO programma Boeken van Wim Brands. Het ging over geheugen, en dat hij onmogelijk zonder de notities kon die hij onderweg maakte. Eenmaal thuis werkte hij ze uit. Maar uit het hoofd? Neen. Onmogelijk.

Ik herkende dat. Het notitieblok is voor de reisschrijver als de ketting voor de fietser. Zonder ben je verloren. Ik weet niet waar Nooteboom mee werkt, maar ik gebruik al jaren de kleine, zwarte boekjes van Moleskine. Handzaam zijn ze, en sterk. En ben je eenmaal gebruiker, dan kom je er niet meer vanaf. En het wonderlijke is, dat het een soort geheim broederschap is: medegebruikers herkennen je en willen dat kenbaar maken. Ik herinner me, een paar jaar geleden tijdens een fietstocht door Frankrijk, een restaurant in Vienne in de Rhône-Alpes. Ik zat aan een raamplaats, zodat ik een oogje op mijn fiets en bagage kon houden en tijdens het eten krabbelde ik in mijn notitieboek. Na verloop van tijd kwam de eigenaar op me af, vulde mijn wijnglas bij en sloeg mij enthousiast op de schouder: pour le compatriot utilisateur de ce portable fantastiques. Of zoiets. Na nog een ferme schouderklop liet hij me in rust verder schrijven. Maar het bewijs was geleverd: Moleskinegebruikers herkennen elkaar, en met een gratis glas wijn wordt dat verbond bezegeld.

De boodschap is duidelijk: gebruik je Moleskine dan ben je een toffe peer, en de fabrikant speelt gewiekst in op dat broedergevoel: als je een nieuw boekje koopt zit er een banderol omheen met de wervende tekst dat dit legendarische notitieboek gebruikt is door Hemingway, Picasso en Chatwin. Zij ook al! En zo is de broederschap uitgebreid met deze illustere grootheden. Nu weet ik ook wel dat je niet alles moet geloven wat op een verpakking staat. Kreten als Op Grootmoeders Wijze, Origineel Recept en Klassieke Methode zijn kletskoek, zuivelfabrikanten verkopen Ambachtelijke Boeren Vanillevla waar geen picogram vanille in zit en de consument laat het zich vrolijk aannaaien. Maar de vraag is: mag dat zomaar? Zo’n claim van Moleskine: mag je ongestraft namen van dode zielen gebruiken om je product aan de man te brengen? Want het is bedrog. Van Hemingway en Picasso heb ik geen idee, maar wat Bruce Chatwin gebruikte weet ik toevallig wel. En het was géén Moleskine.

In een interview met Hans Keller in NRC Handelsblad van 9 januari 1981 (Chatwin is doorgebroken met zijn debuut In Patagonia en heeft zojuist zijn tweede boek The Viceroy of Ouidah voltooid), wordt uitgebreid ingegaan op Chatwins voorliefde voor de legal yellow pad van Evidence.  Bij het betreden van de Amsterdamse hotelkamer vindt Keller nauwelijks een plekje om zijn jas neer te leggen vanwege de ‘alom verspreid liggende blocnotes, op een stoel, op tafel, op de grond. Daarna verliezen de heren zich ‘met diepe ernst’ in een gesprek over het schrijfattribuut, en bespreken niet alleen het voordeel van het gele papier (‘je kunt er ook in het felste zonlicht op schrijven zonder stekende koppijn te krijgen’), maar Chatwin poneert ook het serieuze plan ooit een studie te maken van de invloed van de ‘legal yellow pad’ op de moderne Amerikaanse literatuur. Want, en daar gaat alweer een claim van Moleskine, hij durft de weddenschap aan dat ook Hemingway gebruiker was van dit speciale blocnote. Wat zijn eigen werk betreft vraagt Chatwin zich af hoe de twee boeken die hij tot dan gepubliceerd heeft er zouden hebben uitgezien als hij ander papier had gebruikt dan de legal yellow pad van Evidence.

Exit Moleskine. Maar hoe nu met die claim? Alle drie genoemde gebruikers zijn dood, die hoor je niet meer. Wat Chatwin betreft, ik denk dat het hem een zorg zou zijn geweest, want reeds bij leven werd duidelijk dat hij het zelf met de waarheid niet zo nauw nam: de bejubelde antropologische schrijver bleek veel van zijn als waarheid gepresenteerde verhalen danig aanlengd te hebben met fantasie. In Patagonia, het debuut uit 1977 waarmee hij in één klap zijn reputatie als reisschrijver vestigde, kreeg veel weerwerk van de Patagoniërs die in het boek werden opgevoerd. Chatwin zou veel gebeurtenissen niet alleen geromantiseerd hebben, maar ronduit verzonnen. Berucht is ook de anekdote rond Toly Sawenko, zoon van Oekraïense emigranten die langdurig met Chatwin optrok tijdens diens research in Australië voor wat later zijn beroemde boek The Songlines zou worden. Sawenko vond zichzelf tot zijn verbazing in het boek terug als Arkady Volchok, een personage dat een amalgaam bleek te zijn van diverse personen die Chatwin gedurende zijn reis had ontmoet. Op zich is het fictionaliseren van een verhaal geen bezwaar, maar als het als waarheid verkocht wordt, is het op z’n minst bedenkelijk. Ook zijn eigen rol in de verhalen werd mooier gemaakt dan het in werkelijkheid was. ‘He places himself not only in the centre of every situation and scene’, aldus Toly Sawenko, ‘but reflects himself in the most positive and self-serving way.’

De merkwaardigste fantasie die Chatwin de wereld instuurde was dat hij aan een zeldzame schimmelinfectie leed die verspreid werd door vleermuizen, en die hij zou hebben opgelopen in een grot ergens in China. Maar het was aids, en in januari 1989 stierf hij, negenenveertig jaar oud.

Chatwin maakte zijn boeken tot een fijnzinnig weefsel van bedachte werkelijkheid. Hij beschouwde het leven als kunstwerk en wist dat kunst en het leven elkaar nooit helemaal konden raken, ook al droegen ze elkaar en konden ze niet zonder elkaar. Vanuit die paradox schreef hij zijn boeken, maar het bleef niet onopgemerkt. Sprookjes, gekookt uit rauwe feiten kopte Vrij Nederland boven zijn necrologie. Het leven een leugen? Nee, maar fantasie die de werkelijkheid mooier maakt, en nu het werk er eenmaal ligt is daar niets mis mee, want alle boeken van Chatwin zijn goed. Ruim twintig jaar na zijn dood is het oeuvre dat hij heeft nagelaten, bescheiden als het is, als uniek en afgerond te beschouwen. Zes boeken die, laten we hopen, op hun weg door de tijd steeds weer nieuwe lezers zullen vinden.

Maar Chatwin en Moleskine? Nee. Ook al zal ík het wel blijven gebruiken, want net als de restauranthouder in Vienne ben ik er verknocht aan geraakt. Mocht Moleskine voortaan in plaats van Chatwin mijn naam op de banderol willen zetten, dan hebben ze mijn zegen.

One thought on “96. Ontmaskerd

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s