87. The China Syndrome

Herinnert iemand zich deze film? Misschien alleen de ouderen onder ons, want The China Syndrome kwam vandaag exact 32 jaar geleden uit, op 16 maart 1979. Een spannende who-dunnit over een ijverige televisiereporter (Jane Fonda) en haar cameraman (Michael Douglas) die tijdens een bezoek aan een kerncentrale onbedoeld getuige zijn van een noodstop, omdat een instrument in het controlepaneel defect blijkt en de temperatuur van de brandstofstaven in de kernreactor gevaarlijk hoog wordt. Cameraman Douglas maakt stiekem opnames van de paniek in de controlekamer, en als hij de beelden later aan experts laat zien, zeggen deze dat er ternauwernood een ramp is voorkomen: bij oververhitting kan de kern smelten die zich vervolgens door de bodem van het reactorvat en het reactorgebouw vreet. Later blijkt dat de reactor ernstige constructiefouten heeft, aannemer en opdrachtgever hebben gesjoemeld. De boodschap van de film was helder: kernenergie is levensgevaarlijk als er onvoorzichtig mee wordt omgesprongen. Het begrip ‘China syndroom’ overigens werd ooit bij wijze van grap door een Amerikaanse fysicus gelanceerd: als de gesmolten kernmassa zich dwars door de aarde zou vreten kwam deze uiteindelijk in China uit. Onzin natuurlijk, maar het illustreert nog steeds, zij het hyperbolisch, dat kernenergie een kracht is die de mens uiteindelijk niet kan beteugelen.

Het was alsof de duivel ermee speelde, maar twaalf dagen nadat de film in premiere was gegaan, ging het mis in de kerncentrale op Three Miles Island in Harrisburg Pennsylvania. Door een defect ventiel kwam te weinig koelwater bij de brandstofkern, de zaak raakte oververhit en ternauwernood kon een ramp worden voorkomen. Het publiek schrok zich kapot, en het verzet tegen nucleaire energie nam toe. Niet alleen in Amerika, maar overal ter wereld. Het kwam natuurlijk ook een beetje door de film dat de schrik er stevig in zat, maar ook al werd die publieke reactie door de kernenergielobby afgedaan als massahysterie, de geschiedenis heeft geleerd dat de protesten wel degelijk gerechtvaardigd waren. Er zijn heel wat (bijna)ongelukken geweest met kerncentrales en fabrieken waar nucleair afval wordt verwerkt. Het Britse Windscale annex Sellafield bijvoorbeeld, waar illegaal radio-actief afval op zee werd geloosd. De opwerkingsfabriek Mayak in de Russische Oeral, waar in de jaren vijftig en zestig tenminste twee ongelukken gebeurd zijn waarbij enorme hoeveelheden radioactiviteit over bewoond gebied werden verspreid. De autoriteiten hielden het decennialang verborgen, tot het, zoals altijd met de waarheid gebeurt, op een dag toch naar buiten kwam. En in 1986 was er natuurlijk Tsjernobyl. Met een verzengende klap sprong de doos van Pandora open en zagen we de verwoestende kracht van nucleaire energie.

In Amerika wordt een opwekkend spotje gedraaid waarin een aardige huismoeder een loflied zingt op nucleaire energie: kernenergiecentrales stoten geen schadelijke stoffen uit, en zijn dus beter voor het milieu. Maar waarheen met het radio-actieve afval, dat duizenden jaren stralingsgevaarlijk blijft? Die vraag wordt niet gesteld, en wat niet gevraagd wordt, hoef je ook niet te beantwoorden. Wel zo makkelijk. En het is zo’n lekkere one-liner: Clean air! Zeg dat maar tegen de mensen rond Fukushima, die in allerijl geëvacueerd worden.

“We kunnen het beheersen!” roepen de lobbyisten. En de rechtse media, Simon Rozendaal van Elsevier voorop, roepen dat er geen reden is voor paniek, “want voor de gezondheid is er geen enkel probleem, zeker niet in vergelijking met de duizenden doden tengevolge van de aardbeving en de tsunami zelf.” Wat ’n zelfgenoegzaamheid. Hoe durven ze! Gezondheid geen probleem? Op het moment dat ik dit schrijf, woensdagmiddag rond half vier, worden de blushelikopters, die waren ingezet om de kernreactoren van Fukushima te koelen, teruggeroepen omdat, zo vermoeden waarnemers, de radioactieve straling boven de kernreactoren te hoog is. Maar de overheid ontkent, zegt dat er geen gevaarlijke straling is. “Ze houden ons voor de domme,” klaagt de bevolking die gedwongen geëvacueerd wordt. “De berichten zijn zo onduidelijk, dat ik geen beslissingen kan nemen”, moppert een man hoofdschuddend, tussen zijn schamele bezittingen ergens in een opvangcentrum. Diezelfde overheid heeft overigens flink boter op z’n hoofd, want ze wisten dat de eigenaar van de centrales een beroerde reputatie had als het om veiligheid gaat. Tussen 1977 en 2002 werden zo’n tweehonderd incidenten onder het tapijt geveegd door vervalste reportages in te dienen bij de inspectiedienst voor de kernenergie-industrie. Bovendien maakte Wikileaks vandaag bekend dat het IAEA al in 2008 heeft gewaarschuwd dat de kerncentrales in Japan niet tegen een zware aardbeving bestand waren. De centrales van Fukushima zijn ontworpen om een beving van 7,0 op de schaal van Richter te weerstaan. De aardschok van afgelopen vrijdag was 8,9.

Hoe nu verder met de koeling van die smeltende reactoren? Hoe te voorkomen dat er een Japanse versie van het China syndroom ontstaat (dat dan, analoog aan de beeldspraak, Brazilië syndroom zou moeten heten)? Niemand weet het, en het wordt steeds griezeliger, zeker nu blijkt dat een van de reactoren op het veel gevaarlijkere plutonium draait, en niet op uranium. Het bizarre is, dat niemand het antwoord heeft op de prangende vraag hoe nu verder. Er wordt geïmproviseerd, van uur tot uur worden hogere stralingen gemeten, gevreesd wordt voor een enorme radio-actieve wolk die, als de wind draait, over het hele land zal uitwaaien. Er zijn allerlei horrorscenario’s denkbaar. Misschien worden straks wel honderden medewerkers van de centrale opgeofferd door ze de reactoren in te jagen om handmatig de koeling op orde te brengen. Als schapen naar de slachtbank, en net als de reddingswerk van Tsjernobyl zullen ze kort daarna een gruwelijke dood sterven.

Waarom denkt de mens dat hij krachten kan beheersen die hij niet eens kan overzien? Het is een staaltje van technologische zelfoverschatting die zijn weerga niet kent, maar dat is nu eenmaal het raadsel mens. We willen groot en machtig zijn, groter nog en machtiger dan de natuur, dan het hele leven zelf. Maar dat kan niet. In de film Jurassic Park zegt Jeff Goldblum: If there’s one thing the history of evolution has taught us, it’s that life will not be contained. Life breaks free. It expands to new territories. It crashes through barriers. Painfully, maybe even.. dangerously, but and…well, there it is. Inderdaad, there it is. Terwijl het antwoord zo eenvoudig is: wind- en zonne-energie. Schoon, en gegarandeerd veilig. Geen radio-actief konijn dat plotseling uit de hoge hoed springt.

Interessant om nu gezagsdragers en volksvertegenwoordigers aan het werk te zien. In Duitsland wordt de publieke opinie gemasseerd door gedurende drie maanden alle kerncentrales te sluiten. Dat Frau Merkel dit uit electoraal opportunisme doet is evident, binnenkort zijn er deelstaatverkiezingen en de CDU staat er slecht voor. En Frankrijk? Daar staan 58 (!) kerncentrales, waar het met regelmaat mis gaat. Meestal blijft het geheim, soms komt het naar buiten. Weten we het nog? In 2008 lekte er uraniumhoudend koelwater uit kerncentrales bij Tricastin en Romans-sur-Isère waardoor oppervlakte- en grondwater ernstig vervuild raakte. De zaak werd opgelapt, maar wordt er structureel iets aan gedaan? Kan het monster beteugeld worden? Welnee. Kijk maar eens goed naar Sarkozy, le petit patron. Groter dan de natuur, dan het leven zelf? Welnee, groter nog dan god wil hij zijn! Zijn eeuwige, duivelse glimlach kan zijn ware ambitie niet verbergen. In 2008 sloot hij met de toenmalige Britse premier Brown de deal dat zij gezamenlijk een nieuwe generatie kerncentrales zouden ontwikkelen en die wereldwijd te verkopen ‘in de strijd tegen klimaatverandering.’ Ook zo’n lekkere one-liner. Hoe het met die deal zit weet ik niet, maar in Frankrijk blijven de centrales, anders dan in Duitsland, op dit moment gewoon draaien. Er is geen alternatief, ze zijn voor 78% afhankelijk van die nucleaire energie. Sarkozy heeft wel aangekondigd alle centrales aan veiligheidscontroles te onderwerpen, maar intussen. Hm.

Ik voorspel dat het allemaal window dressing is. Praatjes voor de vaak. Over een half jaar, als Japan er weer een beetje bovenop is gekrabbeld en de grootste pijn geleden, gaan we gewoon weer door met kernenergie, en is dit alles vergeten. Zo werkt het nu eenmaal.

Over een jaar, in maart 2012, kom ik hierop terug. Zullen we zie of ik gelijk heb gekregen.

7 thoughts on “87. The China Syndrome

  1. Dank voor dit overzicht Hans. Ik behoor blijkbaar tot ‘de ouderen onder ons’ want ik kan mij The China Syndrome nog goed herinneren, al dacht ik dat hij dateerde van NA Harrisburg, niet dus. Ook de betekenis van de titel was allang in een ontoegankelijke archieflade van mijn bejaarde brein beland. Fijn daarom, deze opfrisser!
    Zie hier een aardig filmpje over kernafval van de Belgische Greenpeace-tak:

  2. Oh ja, die film ken ik ook nog heel goed en vooral het gevoel wat ik toen had en nu weer; als een apocalyps uit mijn vroege pubertijd: wij kregen op school eens een opdracht om het jaar 2000 uit te beelden. Wij hulden ons in veel aluminiumfolie en liepen bliepend rond in een desolaat decor. Het lag buiten ons vermogen een glazen stolp over die wereld te zetten maar we dachten wel dat we ons alleen op die wijze konden beschermen tegen straling en alleen zo konden overleven in een luchtbel van zuurstof/schone lucht. Het is een beeld wat me nog altijd plaagt bij de discussies over kernenergie….

    Vooralsnog zullen we ons verlies weer moeten nemen….

  3. Inderdaad Hans, goed dat je nog even ons geheugen wakkerschudt.
    Op 14 maart heeft Tasashi GOTO, de ontwerper van de Toshiba kerncentrale, een persconferentie gegeven, samen met al jarenlang vergeefs roepende leden van de Citizen’s Nuclear Information Center (CNIC) in de Foreign Correspondents Club – filmpje van 30 minuten. Is al van zijn website verwijderd… Was:
    http://www.ustream.tv/recorded/13320454

  4. Is het niet eigen aan de mens dat hij graag voor god speelt, en is het niet eigen aan de natuur om hem daarbij af en toe op de vingers te tikken? Is het niet altijd al zo geweest? Je voorspelling lijkt me een hele veilige. En hoe zou het ook anders kunnen? De mens zal niet opeens veranderen. Bouwers blijven bouwen. Onderzoekers blijven onderzoeken. Volksvertegenwoordigers blijven doen alsof ze het volk vertegenwoordigen. En als het een keer mis gaat wordt er onderzocht, geleerd, een hoop ook niet geleerd, en weer verder gegaan. Zo is de mens.

  5. Nog even dit. Je schrijft: ‘Waarom denkt de mens dat hij krachten kan beheersen die hij niet eens kan overzien?’ In een antwoord dat je schreef op mijn weblog had je het over het beteugelen van materie. Het woord beteugelen deed me denken aan het beroep dat ik jarenlang heb uitgeoefend en dat (zoals je weet) bestond uit het – nogal letterlijk – beteugelen van krachten die ook niet altijd te overzien zijn. En dat deed me denken aan de reacties die worden opgeroepen wanneer het fout gaat. Maar ook aan de vooruitgang die geboekt is bij het voorkomen van ongelukken.
    Al met al denk ik dat wij mensen in staat zijn het onszelf en ons milieu erg moeilijk te maken – maar dat we ook in staat zijn tot leren en aanpassen!

  6. Ik las net http://www.duurzaamnieuws.nl/bericht.rxml?id=63876
    dat de kerncentrales in japan een ontwerp fout hebben waar begin 70 er jaren van de vorige eeuw al voor gewaarschuwd werd.
    Hier het artikel:l in 1972 werd gewaarschuwd voor ontwerpfouten in het type kernreactor zoals die in Fukushima. Bouwer General Electric wilde de concurrentie verslaan met een goedkoper type reactor. Dat schrijft de New York Times in een uitgebreid artikel.

    De zogenaamde Mark 1 reactoren hebben een lichter reactorvat, dat bij gebrek aan koeling kan gaan scheuren. Dat is precies wat er lijkt te zijn gebeurd in rector 1 in het Daiichi complex in Fukushima. Ook de opbouw van waterstof en de daarop volgende explosies zijn typisch voor het bekritiseerde ontwerp.

    Daarom werd al in 1972 gewaarschuwd voor deze risico’s en werd gesuggereerd om de bouw van deze reactoren te stoppen. Dat gebeurde niet, omdat dat “wel eens het einde van de kernenergie zou kunnen zijn”. De risico’s zijn kennelijk bewust en omwille van commerciele belangen genomen.

    General Electric lijkt zelf maar beperkt aansprakelijk te zijn voor de schade. In de contracten is opgenomen dat de landen of organisaties die de reactoren gebruiken, voor de gevolgen daarvan aansprakelijk zijn.

    Wereldwijd zijn momenteel 32 van dit soort rectoren in gebruik.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s