75. Eenzaamheidsradio

In mijn jaren bij de VPRO was vernieuwend een terugkerend begrip. Niets mocht steeds hetzelfde blijven, nieuwe dingen moesten bedacht. Binnen de inherente beperkingen van het medium een verdraaid lastige opgave. Radio is per definitie een tikje gemankeerd, je hebt alleen geluid, probeer dan maar eens vernieuwend te zijn. En voor wie? Ik weet nog hoe ik vanuit Soedan een live uitzending maakte (zie #45, Het Meisje en de Bom, juni 2009) en stiekem dacht: hoeveel luisteraars heb ik nu? Tienduizend? Onmeetbaar weinig. Vrijdagmiddag was het, Radio 5 op de middengolf. Wie wist die zender te vinden? Vergeten achterland, het ghetto van de ether. Bovendien, wie had tijd ’s middags naar de radio te luisteren? Het hart zonk je in de schoenen als je daar te lang bij stil bleef staan. Doorgaan dus, en doen alsof de halve natie aan de radio gekluisterd zat.

Maar er is een probleem. Echt vernieuwen bestaat niet. Alles is al eens bedacht, we kunnen hoogstens variëren op een thema. In hoeverre verschilt de actualiteitenrubriek Nieuwsuur van voorganger NOVA? Nou dan. In die zin is het niet verbazend dat een succesvolle radioformule uit de jaren zeventig momenteel herhaald wordt: zet iemand op een afgelegen lokatie en laat hem of haar van daaruit dagelijks verslag doen. In 1971 gingen achtereenvolgens Godfried Bomans en Jan Wolkers een week naar het onbewoonde Waddeneiland Rottumerplaat. Voor de goede orde: dat was géén VPRO, maar een co-productie van VARA en AVRO. Bomans en Wolkers bivakkeerden in een tentje en moesten het een week lang in hun eentje zien te rooien. Eenmaal daags was er radiocontact met de studio in Hilversum, dan deden ze verslag van hun avonturen. Terwijl oermens Wolkers zijn geluk niet op kon en volop genoot van het vrijwillige isolement, vond Bomans het verschrikkelijk. Hij kon niet tegen het geschreeuw van de meeuwen en het rukken van de wind aan het tentzeil, van al het primitieve natuurgeweld raakte hij bijkans in een depressie. Nog datzelfde jaar kwam hij te overlijden, 58 jaar oud. Of het avontuur op Rottumerplaat aan zijn vroegtijdige dood heeft bijgedragen is lang een heikel punt geweest.

Ik herinner me dit zo goed, omdat het een van mijn eerste belangrijke ervaringen met radio was. Tot dan toe was de reikwijdte van het medium beperkt gebleven tot in bed op een suizende transistor naar Radio Luxembourg luisteren waardoor zich een volstrekt nieuwe muziekwereld openbaarde: de Beatles met A Hard Day’s Night, Dave Berry met A Strange Effect en later David Bowie met zijn meesterwerk Cygnet Committee. En in 1971 dus presentator Willem Ruis in Hilversum via de mobilofoon in gesprek met een verwaaide eilandbewoner. Elke dag een half uur. Fascinerende radio. Vooral Jan Wolkers. Het leek alsof de man zijn ware bestemming gevonden had. Hartstochtelijk bejubelde hij de glorieuze eenzaamheid. Liep naakt over het eiland, bouwde van gejut hout een hut, vond zeldzame bloemen en gewassen, plukte zeekraal ter compensatie van het blikvoer dat hij als proviand had meegekregen, zwom in slenken en sleuven en beschreef met oprechte droefenis een zeehond die hij dood op het strand had gevonden.

Anno 2010 heeft de VPRO het veertig jaar oude experiment afgestoft en in een nieuw jasje gestoken. Vijftien Nederlanders trekken zich vrijwillig een week lang terug in volstrekt isolement. Niet op Rottumerplaat, maar in een drijvend huis, afgemeerd aan een eilandje op het Lauwersmeer. Contact met de buitenwereld is verboden. Elke dag levert de schrijver een bijdrage aan het radioprogramma De Avonden, het ingesproken dagboek wordt opgehaald door een man in een motorbootje, praten verboden. Deze week is het de cabaretière Nilgün Yerli, daarna wordt het estafettestokje overgenomen door ondermeer Tommy Wieringa en de Vlaamse cabaretier Wim Helsen. De serie heet Een kamer in het verleden en loopt tot midden december.

Schrijfster Joke Hermsen schreef naar aanleiding van haar week eenzaamheid een stuk in de Volkskrant. Ze vroeg zich af hoeveel stilte een mens kan verdragen. Overdag zong ze als compensatie van wind en regen luidkeels aria’s uit Mozart’s Don Giovanni, ’s nachts luisterde ze met bezwaard gemoed naar de gierende wind en de schurende touwen waarmee de boot verankerd was en filosofeerde over een beweging naar binnen die door Plato ‘de innerlijke dialoog met de ziel’ werd genoemd. Schitterende radio. De bekommernis van de afgezonderde mens, overpeinzingen in eenzaamheid. Veertig jaar na dato nog steeds een ijzersterke formule. En waar wordt al dit moois uitgezonden? Elke avond rond 22:30 op Radio 6. Pardon? Radio zes? Wist iemand dat dit bestond, en waar die zender te vinden is? Ik niet in elk geval. Had er zelfs nog nooit van gehoord.

Misschien is dat wel het écht vernieuwende van dit ambitieuze programma. Gesublimeerde eenzaamheid. Prachtige radio maken en dan uitzenden op een frequentie die niemand kan vinden. Eenzamer dan dat bestaat niet.

One thought on “75. Eenzaamheidsradio

  1. De nieuwe gedachte komt bij mij op dat elke omgeving, druk of stil, invloed heeft op je gedachten en gevoel…
    dat ga ik eens uitproberen; ik dacht dat het bij mij andersom was…wakker worden met een bepaalde gemoedsrust die mijn omgeving kleurt. Dankjewel Hans, voor een oefening in filosofie!
    En tja, dat de vpro heerlijke radiouitzendingen maakt(e) weet ik al sinds mijn vader een transistorradio voor mij meenam uit Amerika in 1970. Ik was toen pas 10 jaar en er bestond nog geen radio zes maar naast “met het oog op” stond de vpro bij mij hoog aangeschreven. Ik moet jouw verslaggeving wel eens hebben aangehoord en dat realiserende en je nu een beetje kennende, krijg ik een euforisch gevoel waar de tijd wegvalt. Zonder eenzaamheid van Rottummerplaat of Lauwerszee. Gewoon achter mijn eigen bureau aan de computer…. kan ook!!! Zo vernieuwend! Tût… Wilma

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s