45. Het Meisje en de Bom

Mia Farrow is na twaalf dagen gestopt met haar hongerstaking, waarmee ze aandacht wilde vragen voor de situatie in de Soedanese regio Darfur. Ze wilde nog wel doorgaan, maar was te verzwakt.
     Wonderlijk. Je hoort soms pas van gebeurtenissen als ze allang voorbij zijn. Hongerstaking? Mia Farrow? Dit was ergens in mei, en het schijnt dat miljardair Richard Branson het estafettestokje heeft overgenomen. Geen idee hoe het is afgelopen. Nuttig? Ach. Het lijkt me onwaarschijnlijk dat zo’n particuliere actie het wereldgebeuren zal beïnvloeden. Het zijn vooral de tabloids die hier garen bij spinnen, zolang als het duurt. Aan mij is het nieuws volledig voorbij gegaan en de bewoners van Darfur hebben er niets aan.

Er moet een tijd geweest zijn dat voor de meesten van ons Soedan niet veel meer was dan een klank. Misschien kende een enkeling het werk van de Britse ontdekkingsreiziger en schrijver Wilfred Thesiger, of  herinnert zich Charlton Heston als generaal Gordon in de film Khartoum. Dat was voor mij, eind jaren zestig, de eerste keer dat ik van Soedan hoorde. The Sudan heette het toen. En later, midden jaren zeventig,  was er het opmerkelijke fotoboek van Leni Riefenstahl over de Nuba, waarin reusachtige halfnaakte krijgers elkaar te lijf gingen met hoefijzervormige messen die ze als een armband om hun pols droegen. Toen ik in 1980 zelf voor het eerst in Afrika kwam, vijf maanden in een vrachtwagen van Londen naar Kaapstad, kocht ik op een markt in Zuid-Soedan een zelfde mes. Het bleek niet alleen een geducht wapen, maar voor gewone burgers ook een handig gereedschap om vis en vlees mee te fileren.

© Leni Riefenstahl 1974 - People of Kau (uitsnede)

© Leni Riefenstahl 1974 - People of Kau (uitsnede)

         Polsmes Soedan VHEV

In 1994 keerde ik terug naar Afrika, om voor de VPRO een uitzending te maken vanuit een dorpje in Zuid-Soedan. Rechtstreeks, per satelliet. Het land ging gebukt onder een verschroeiende burgeroorlog die toen al elf jaar aan de gang was, en samen met Koert Lindijer, NRC verslaggever met standplaats Nairobi, zwierf ik  twee weken lang door het noorden van Oeganda en het zuiden van Soedan, op zoek naar verhalen. Een reis vol verrassingen. Zo stonden we op een dag voor een grenspost van een niet bestaand land: New Sudan. Het stelde niet veel voor. Een naambord, twee stapels stenen aan weerszijden van de weg met een houten paal er los overheen, en naast die stenen niets dan wijd open land. We zouden er gemakkelijk langs kunnen, maar dat laat je wel uit je hoofd,  die jongen bij zijn grensp­aal weet van niets maar heeft wel een geweer, soms komt er iemand langs, die is dan aan het front geweest en komt met verhalen, maar of hij de waarheid vertelt? Dus houdt hij de vinger aan de trekker en wil documenten zien. Hij kan waarschijnlijk nauwelijks lezen, tuurt naar onze paspoorten en autopapie­ren en die zijn piekfijn in orde, jawel, en dan schri­jft hij in een beduimeld school­schr­ift het nummer­bord van de auto over, als een kind dat een tekening maakt, rolt de paal opzij en laat ons binnen in een land dat niet bestaat.  
 New Sudan 

Waarom deze herinnering? Omdat ik, behalve het polsmes van de Nuba, een ander roestig souvenir uit Soedan bezit: de scherf van een bom.
     Op een dag liftten Koert en ik mee met een konvooi van de VN, en kwamen in dorpen die kort daarvoor door Soedanese regeringstroepen gebombardeerd waren. Ontreddering alom, maar het leven gaat door, we worden verwelkomd met thee en brood, en krijgen dan een rondleiding door een deels weggevaagd dorp. Ik citeer uit een artikel dat ik nadien voor de Groene Amsterdammer schreef:   

–  Voor het eerst van mijn leven zie ik een bomkrater. Minder diep dan ik gedacht had. De man van de Verenigde Naties blijft in de Landrover zitten. “Moet ik dáárvoor uitstappen?”, had hij smalend geroepen toen hij de deuk in de aarde zag. Je wordt blasé als je in een oorlogsgebied werkt. Ik niet. Nog niet. Maar het komt vooral omdat me verteld werd dat hier, in deze nietszeggende uitholling, in zomaar een gat in de grond, dat meisje was gestorven. Het is nog vers, het is pas drie dagen geleden dat de vliegtuigen overvlogen. Antonovs waren het, hoog in de lucht op twintigduizend voet, buiten het bereik van het luchtafweergeschut van de rebellen. Luiken open en de bommen worden op goed geluk naar buiten gerold. Die vinden hun weg wel, en het is als prijsschieten in een kippenhok, altjd raak.
    Een dorpsbewoner komt naast me staan, raapt iets op. Donkerbruin metaal, het past in zijn handpalm. De randen zijn blauw uitgeslagen door kortston­dige, hevige verhitting. Gekarteld, scherp. Een bom wordt voor de overlevenden pas zicht­baar als alles voorbij is. En nee, hij weet niet hoe een Antonov er uit ziet. Hoe herken je een vlek in de lucht? Wel weet hij hoe het klinkt. Dat weten ze drommels goed, na elf jaar burgeroorlog. Hij maakt een bromgeluid, kin op de borst om het zo diep mogelijk te laten klinken. Als je de bommen hoort vallen moet je maken dat je wegkomt. Of gewoon blijven zitten. Je weet toch pas waar ze zullen neerkomen als het zover is. Zo werkt dat. Niets zo eenvoudig als blinde vernietiging.
    Ik ga op zoek naar woorden. Alsof semantiek een verkla­ring kan geven van wat je toch niet kunt begrijpen, maar dat je tegelijkertijd weet dat woorden even zinloos zijn als de gebeurtenis die ze proberen te verklaren. Bijvoorbeeld: als je door een bom wordt ge­troffen, is het dan sterven of sneuve­len? Nee, burgers sneuve­len niet. Zij vallen ten prooi aan iets, worden slachtoffer. Sneuvelen doen alleen solda­ten. Het heeft iets heroïsch, het ademt de klank van rinkelende sabels en knette­rende geweer­salvo’s, maar dat is dan toch weer teveel Eerste Wereldoorlog, jaren­lang kniediep in de modder en nooit een brief van thuis. Dit niet. Dit is een bomkrater in Zuid-Soe­dan en als je hier sterft of sneuvelt ben je hoe dan ook dood.
    De man van het dorp geeft mij het metaal, legt de bomscherf in mijn handpalm. Dat meisje? Hij haalt zijn schouders op, ook dat is geschiedenis die nooit meer begint. Ze hoorde het vliegtuig en was gevlucht, in het wilde weg, dwars door de velden rende ze maar beter had ze kunnen blijven waar ze was. Nu renden ze elkaar tegemoet, het meisje en de bom, een dodelijke omhelzing. En alweer een gebaar, handen een beetje omhoog en dan opzij, het hoofd knakt richting schouder. Boem. Weg was ze.
     We kijken naar het gat in de aarde. Twee meter doorsnee en nog geen halve meter diep. Dat de dood zo klein kan zijn.  –

bomscherf

Vijftien jaar later realiseer ik me dat ik destijds die uitzending maakte met hetzelfde eigenaardige gevoel waarmee Mia Farrow haar hongerstaking moet zijn begonnen: iets veranderen aan een misstand die zo ernstig is dat je er soms slapeloze nachten van hebt. En ook al weet je dat het niets zal uitmaken, je doet het. Omdat je niet anders kunt.

Dat alles bedacht ik gisteren bij de volgende dialoog in Three Kings van David O. Russel:

– What’s  the most important thing in life?
– Respect?
– No, you’d be dependent on other people.
– Love?
– A bit Disneyland, isn’t it?
– Then what?
– Necessity. 
– As in?
– As in people doing what they feel is necessary at any given moment.

2 thoughts on “45. Het Meisje en de Bom

  1. Dag Hans,

    Met veel genoegen lees ik je log. Vooral je document over de pimpelmees vond ik prachtig.
    Zo te zien ben je nog steeds van zins om naar Spanje en Portugal te fietsen.
    Als je onderweg (Noord-Frankrijk) een onderkomen zoekt, ben je van harte welkom.
    telf. +33 (0) 3 44468625.
    Goede reis en wellicht tot ziens.
    Groet,

    Carel

  2. lieve Hans,

    en toch is het goed, dat iemand af en toe Darfour in herinnering brengt; Jan Pronk zou trots op je zijn (wil je dat wel??). En niet alleen Darfour, ook Vietnam, en de Dalai Lama en de vogels op je erf. Je verwoordt namelijk dat we met zijn allen verantwoordelijk zijn voor de wereld, dat leerden mijn ouders me, ze zijn al te lang dood maar via zo’n berichtje breng je me weer dicht bij hen en al is het via een “naar” bericht, ik ben je dankbaar….
    Blijf dit doen jongen…. keep in touch!!! x wilma

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s