22. Een Opera In Riga

Wat geef je je man als hij zestig wordt? 

Laat dat maar aan Mirjam over. Al wat ik te horen krijg, daags voor mijn verjaardag, is: we gaan morgen om half zes uit eten. En kledinginstructies. Warme jas en schoenen. That’s all.

Dat het 05:30 is, en niet, zoals ik als vanzelfsprekend had aangenomen, ’s middags half zes, blijkt uit de meedogenloze wekker. Goeie genade, wat is het in die onverbiddelijke vroegte nog donker. Met dageraad staan we op Schiphol, maar ik tast, letterlijk, nog steeds in het duister. Dat het om een ontvoering gaat, is duidelijk. Dat heeft ze me al eerder geflikt. Londen, Lissabon. Waarheen gaat het dit keer? Als we inchecken kan ze het niet langer verborgen houden: we gaan naar de opera in Riga.

Laat dat maar eens bezinken. We gaan naar de opera in Riga. Opeens heeft de dag de titel van een boek.

Twee uur later zetten we voet op Letse bodem. Een doldwaze taxirit door groezelige buitenwijken. Afbrokkelende sovjetbouw, hier en daar een houten huis, nostalgisch beeld uit vervlogen dagen. Dan de rivier, de Westelijke Dvina. Haar diverse namen weerspiegelen het verleden van Letland: Düna, Daugave, Zachodnaja en Dvina, en elke naam is een echo van onderwerping: Duits, Pools-Litouws, Nazi-Duitsland en Sovjet Unie. In 1991 werd Letland definitief onafhankelijk, in 2004 ging het volk juichend de straat op omdat Letland was toegetreden tot de EU.

Oud Riga staat op de Werelderfgoedlijst van UNESCO, en ach lieve help, wat is het mooi. We droppen onze bagage in ons hotel en meteen de straat weer op. Dikke jas, wollen muts en lopen maar. Dan toch een eerste aarzeling – vooral bij mij. Zouden we niet liever in de zomer hier zijn? ‘Nee’, zegt Mirjam met witte wolkjes adem heel beslist, ‘dit is oostblok, dat moet in de kou’. En dan, met nog grotere zekerheid: ‘pas maar op, als we vanavond uit de opera komen sneeuwt het’.

We zien die avond Carmen. Hier heet het Karmena en de regisseur heeft het verhaal verplaatst naar Cuba. Fidel kijkt vanaf het dak van de tabaksfabriek ernstig op ons neer, op de gevel staat Viva la Revolución Escamillo is geen matador maar bokser en herberg Lillas Pastia is, heel slim, omgedoopt in Bar Sevilla. Verder is alles als altijd. Carmen is de mannenverslindende bitch die ze geacht wordt te zijn, emoties zijn rauw, het leven klopt en kolkt, het noodlot onafwendbaar. En het toneelbeeld! Elk bedrijf een nieuw decor, het een nog mooier en inventiever dan het andere. En een drukte op het toneel! Hordes dansende en rennende kinderen, Don José rijdt op een motorfiets en in het derde bedrijf komen de smokkelaars in een gebutste Cadillac het toneel op. Je weet niet waar je kijken moet, en met lichte gêne denk ik terug aan de Nederlandse Opera waar ik in het seizoen ’83-’84 als danser en figurant meewerkte aan twee produkties. ‘Bordkartonnen decor’, schamperde de NRC bij Mozarts Idomeneo, en precies zo was het. Wat een blamage.

En nu zitten we in Riga in de loge van het prachtige operagebouw, kijken onze ogen uit naar voorstelling en publiek, waar trouwens opvallend veel jeugd tussen zit. Uitgaan is hier een feest, iedereen heeft zich in z’n mooiste jurk of colbert gehesen. En nog mooier: als de voorstelling voorbij is gaat niet iedereen meteen staan, zoals het Nederlandse publiek standaard pleegt te doen ongeacht het gebodene. Nee, hier blijft iedereen gewoon zitten. Klappen, dat wel natuurlijk. En hard ook. Wel eigenaardig: er wordt geapplaudiseerd in een strak ritme, klap-klap-klap, als marcherende laarzen.   

En zie: als we naar buiten komen, sneeuwt het.   

(uit folder Lets toeristenbureau)

(uit folder Lets toeristenbureau)

Het belangrijkste monument van Letland staat hier, in Riga: het Brivibas(vrijheids)monument. Een reusachtige, 42 meter hoge obelisk met bovenop een uit de kluiten gewassen jongedame in groen uitgeslagen koper die drie sterren opheft. Je moet er een tijdje naar kijken, tot je opeens overdonderd wordt door de verbluffende schoonheid. De hoekige Sovjetstijl gecombineerd met Jugendstil – schitterend. Gebouwd en ingewijd in 1935, gefinancierd door een inzamelingsactie onder de bevolking, ter nagedachtenis van het uitroepen van de vrije republiek in op 18 november 1918.

In 1944 verdreven de Russische legers de Duitsers, maar bevrijder werd bezetter en het monument groeide allengs uit tot symbool van het verzet tegen de communistische overheering. Dat viel slecht. Wie het waagde bloemen neer te leggen of zich verdacht lang rond het beeld ophield, riskeerde een enkele reis Goelag. In de vroege jaren negentig was het beeld het verzamelpunt voor demonstraties tegen de Russen. Wij treffen het momument in een zee van bloemen: eergisteren werd negentig jaar republiek herdacht. Temidden van de bloemen staan twee jonge soldaten. Om het uur wisselt de wacht. Met verbeten gezichten marcherend in ganzenpas, als de bezetter van weleer.    

Nee, geen camera mee deze reis, zeiden we dapper. Nu eens geen lens tussen ons en de wereld. Maar als in Riga de winterzon laag boven de stad staat en de fraaie Art Nouveau gevels in goud lijken te branden, bekruipt ons kortstondig hevige spijt. En meteen daarna: dan gaan we toch terug?

Gelukkig hebben we een mobiele telefoon waarmee Mirjam, heel bescheiden, twee herinneringsplaatjes maakt. De eerste in een restaurant waar we op temperatuur komen na een dwaaltocht en aansterken met een stevige pul Lets bier en solyanka soep, een van oorsprong Oekraïense erfenis uit de Russische periode: dikke groentensoep met flarden vlees, gehakte olijven en citroen en een enorme klodder zure room. Een lunch waar je tot diep in de avond mee toekunt, geserveerd in een uitgehold brood (!)

riga-restaurant

Wat is er leuker dan rondlopen op onbekend terrein, de oude Hanzestad in kaart brengen? De ene straat nog mooier dan de andere, en autoluw. Wat iets anders is dan autovrij, maar het wandelt plezierig. De schade van de Tweede Wereldoorlog is hersteld, vernielde gebouwen nauwgezet gereconstrueerd. Kinderkopjes, pastelkleurige gevels, prachtige protestantse kerken en dure winkels – de jeugd gaat modieus gekleed. Toch regelmatig een visuele echo van vroeger tijden: in dikke kleding gehulde marktvrouwen blauwbekken bij kraampjes waar barnstenen snuisterijen en matroesjka’s verkocht worden. En op bijna iedere straathoek een oude vrouw, weggedoken in een portiek, een kartonnen beker in de hand, hopend op een aalmoes. Een zijstraat is afgezet door een filmploeg, we glippen langs grommende generatoren en kabels. Er wordt een scene gerepeteerd, drie SS’ers in lange leren jassen springen uit een Citroen Traction Avant en stormen een huis binnen. Mannen verplaatsen enorme reflectoren, een vrouw in bodywarmer roept aanwijzingen, na drie keer zit de scene er goed en roept iemand silence! camera rolling and… action!  In een zijstraat iets verderop staan nog twee oude auto’s. Op de nummerborden het runeteken van de SS.

Ook bij de ingang van de Russisch-Orthodoxe kerk zit een oude vrouw met een kartonnen bekertje.  Als bewusteloos ligt ze op de trap, haar benen in  een vreemde kronkel. Waarom zijn het altijd vrouwen? Waar zijn Riga’s bedelmannen? Niet binnen in de kathedraal, ook daar uitsluitend vrouwen. En oei, wat een druk interieur. Alle wanden bedekt met ikonen en manshoge schilderijen van heiligen en aartsvaders. Vrouwen branden kaarsen en gaan buigend en biddend langs de ingelijste patriarchen. Eén vrouw in het bijzonder trekt onze aandacht. Ze schuifelt in haar dikke winterjas van de ene beeldtenis naar de andere en elk wordt na een diepe buiging innig gekust. Na verloop van tijd krijgen we het benauwd van zoveel devotie, dit is niet gezond, dan liever de winterse buitenlucht weer in. Een handjevol kleingeld in het kartonnen bekertje wekt de bedelares uit haar winterslaap – ze grijpt mijn hand en steekt van wal, een lange, onbegrijpelijke litanie. Russisch? Lets? Met zachte dwang maak ik me los. Welke woorden Russisch ken ik? Nastarovje lijkt me niet gepast. Dozvidanje dan maar. Ze knikt, zwaait. Dozvidanje. Tot ziens.

De tweede foto maakt Mirjam in de Nationale Opera. Er blijken nog kaarten beschikbaar voor beide avonden die we nog in Riga zijn, en zo zien we een ballet gebaseerd op het verhaal Der Sandmann van Hoffmann, een verontrustend sprookje met op het podium een pianist die Schumann’s tedere Davidsbündlertänze speelt en in de bak het orkest met onheilsmuziek van Schnittke.

riga-opera

De laatste avond zien we Puccini’s La Bohème. En opnieuw snakken we naar adem, zoveel moois krijgen we te zien. Het toneelbeeld is fenomenaal, vooral in de tweede akte: er lopen wel zestig mensen over het toneel, spelende kinderen, obers sjouwen overvolle dienbladen, gasten maken plezier aan tafels, in de verte marcheren soldaten, en wij weten niet meer waar te kijken. Wel waarnaar te luisteren. De derde akte met de stervende Mimi. Colline die zijn geliefde jas naar het pandhuis brengt om geld voor Mimi’s medicijn te kopen. En dan Mimi’s dood, Rodolfo’s schreeuw van vertwijfeling. Een overrompelende ervaring.

 

markt-riga

 

Geen land ter wereld of we bezoeken de markt. Zo ook in Riga. Vijf reusachtige halfronde loodsen, slimme constructies van gietijzer en glas. Oorspronkelijk bedoeld als hangar voor zeppelins, maar dat werd afgeblazen. Nu huist er de markt, bij opening in 1930 de grootste van Europa. Anno 2008 nog steeds het cornucopia van de Baltische staten. Vlees, vis, groenten, hoog opgetast, uitnodigend. Vreemde dingen ook, die je bij ons niet zo gauw zult zien. Waarom eigenlijk niet? Aardperen, schorseneren. De slager gaat haast schuil achter de immense stapels vlees, bij de visboer kronkelt aal amechtig in grote plastic bakken en staan gedroogde en gezouten vissen als bloemen rechtop in een vaas. Ook hier dik ingepakte moekes die wenken en gebaren, kom, proef de honing, probeer ons gebak. Buiten de markt, bij de ingang van een wat groezelige tunnel, verkoopt een oud vrouwtje nylon kousen. Een beetje stiekum, als betrof het contrabande tijdens de koude oorlog.  

Hoe was het in Riga? Onvergetelijk. Ook als je geen verjaardag te vieren hebt

One thought on “22. Een Opera In Riga

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s